Litouwen - Hoofdinhoud

De Republiek Litouwen is de zuidelijkste van de drie Baltische staten. Het land werd in 1990 onafhankelijk van de Sovjet-Unie, waarvan het sinds 1940 deel uitmaakte. Op 1 mei 2004 werd Litouwen lid van de Europese Unie.

Litouwen was aan het begin van de vijftiende eeuw het middelpunt van een rijk dat zich bijna tot de Zwarte Zee uitstrekte. De universiteit in de hoofdstad Vilnius is één van de oudste in Europa, en het geografische centrum van het continent Europa ligt in het Litouwse dorp Bernotai.

In Litouwen is basketbal de belangrijkste sport. Bekendste speler was Arvydas Sabonis, die goud won met de Sovjet Unie bij de Olympische Spelen van 1988. Litouwen won sinds de onafhankelijkheid drie keer brons bij de Olympische Spelen. Het land is het verder vaderland van schaakgrootmeester Aloyas Kveinys. Bekende Litouwse wielrensters waren Diana Ziliute, Edita Pucinskaite en Jolanta Polikeviciute, die allen het wereldkampioenschap op de weg wonnen. Olympische medailles werden verder gewonnen bij onder meer discuswerpen, zeilen, worstelen en de moderne vijfkamp.

Na de verkiezingen van oktober 2008 trad een centrumrechts kabinet aan, gesteund door de christendemocratische (conservatieve) partij, een conservatief-liberale, een liberale centrumpartij en een populistische liberale partij. Premier is de leider van de christendemocraten Andrius Kubilius. Door het versplinterde politieke landschap is altijd coalitievorming nodig om een kabinet te kunnen vormen. In oktober 2012 zijn er parlementsverkiezingen geweest, die winst opleverden voor de linkse oppositie.

Na de onafhankelijkheid van Litouwen in maart 1990 domineerden aanvankelijk de conservatieven en socialisten (voormalige communisten) de Litouwse politiek. Staatshoofd werd in 1990 Vytautas Landsbergis, één van de leiders van de vernieuwings- en onafhankelijkheidsbeweging Sajūdis. Hij werd in 1993 opgevolgd door de voormalige hervormingsgezinde communist Algirdas Brazauskas.

Tussen 1996 en 2001 was er sprake van politieke instabiliteit met diverse kabinetswisselingen. In de jaren 2001-2008 regeerden kabinetten van socialisten en liberalen onder leiding van Brazauskas en (vanaf 2006) diens opvolger Gediminas Kirkilas.

Litouwen is een parlementaire republiek met een gekozen president als staatshoofd. De presidentsverkiezingen worden om de vijf jaar gehouden. Een zittende president kan één keer worden herkozen. Momenteel is oud-eurocommissaris Dalia Grybauskaite president. Zij volgde in 2009 de onafhankelijke Valdas Adamkus op, die sinds 1998 president was.

De feitelijke regeermacht berust bij het kabinet onder leiding van de minister-president, die formeel door de president wordt benoemd. Een kabinet moet het vertrouwen krijgen van het parlement om te kunnen gaan regeren. Kabinet en parlement oefenen de wetgevende macht uit.

Er is een uit één Kamer bestaand parlement (Seimas), dat voor vier jaar wordt gekozen.

Litouwen heeft een Constitutioneel Hof dat wetten kan toetsen aan de Grondwet.

kiesstelsel

De 141 leden van de Seimas worden via een gemengd kiesstelsel gekozen. Verkiezingen vinden plaats in 71 enkelvoudige kiesdistricten. Daar is een absolute meerderheid vereist om de zetel te winnen. Als geen kandidaat die meerderheid haalt, volgt een tweede ronde tussen de twee kandidaten die de meeste stemmen behaalden. De overige 70 leden worden via een lijstenstelsel op basis van evenredige vertegenwoordiging gekozen. Er geldt een landelijke kiesdrempel van vijf procent.

partijen

Litouwen kent een veelheid aan partijen, waaronder een kleine partij van de Poolse minderheid en enkele populistische partijen. Veel partijen zijn door afsplitsing ontstaan, maar geregeld worden ook nieuwe partijen gevormd door fusies.

Aanvankelijk speelde de LDDP (Lietuvos Demokratinė Darbo Partija, Democratische Arbeiderspartij van Litouwen) een voorname rol. De LDDP, de opvolger van de communistische partij, verenigde zich in 2001 met de sociaaldemocratische partij tot de LSDP (Lietuvos Socialdemokratu Partija).

De belangrijkste centrumrechtse (christendemocratische, conservatieve) partij is TS-LK (Tėvynės Sąjunga-Lietuvos Krikščionys Demokratai, Vaderlandspartij-Litouwse Christendemocraten). TS kwam voort uit de door Landsbergis geleide rechtervleugel van Sajūdis. Sinds 2008 vormen TS en LKD, één christendemocratische partij.

In 1998 ontstond de sociaal-liberale partij NS (Naujoji Sąjunga, Nieuwe Unie), die zowel samen met de liberalen als de sociaaldemocraten regeerde. In 2011 ging deze partij op in DP (Darbo Partija, Arbeiderspartij), een liberale, maar populistische partij die in 2003 ontstond.

In 2003 werd tevens LiCS (Liberalu ir Centro Sajunga, Liberale en Centrumunie) gevormd; een liberale, centrumrechtse partij waarin de liberale LLS (Lietuvos Laisvės Sąjunga, Litouwse Vrijheidsunie), LCS (Lietuvos Centro Sajunga, Litouwse Centrum Unie) en MKDS (Moderniuju Krikščioniu Demokratu Sajunga, Moderne Christendemocratische Unie) opgingen. MKDS was een afsplitsing van de conservatievere LKD.

Tot het centrumrechtse blok behoorde ook de in 2008 opgerichte TPP (Tautos Prisikėlimo Partija, Nationale Wederopstandspartij), een uit de showbusiness afkomstige partij, die tegen de gevestigde politieke orde is. De partij ging in 2011 op in LiCS.

Het conservatief-liberale LRLS (Lietuvos Respublikos Liberalu Sajūdis, Liberale Beweging van de Republiek Litouwen) ontstond in 2005 als afsplitsing van LiCS. De partij richt zich op de jonge(re) middenklasse in de steden.

Als afsplitsing van de liberale partij ontstond in 2002 TT (Tvarka ir Teisingumas, Orde en Gerechtigheid), een conservatief-liberale en nationalistische partij.

In 2012 haalde een nieuwe populistische partij, DK (Drasos Kelias, 'de weg van de moed') zeven zetels.

In 2005 werd als belangenpartij voor landbouwers en middenstanders LVLS (Lietuvos Valstiečiu Liaudininku Sajunga, Litouwse Boerenvolkspartij) gevormd, dat echter diverse 'voorgangers' kende. Bekendste politica van de 'Boerenpartij' was Kazimiera Prunskienė, die in 1990-1991 de eerste premier was na herwinning van de onafhankelijkheid.

Het (tweede) kabinet-Kubilius bestaat uit ministers van TS-LK, TPP, LiCS en LRLS. Tot 2008 was de huidige Litouwse eurocommissaris Algirdas Šemeta minister van financiën. Minister van Buitenlandse Zaken is Audronius Ažubalis (TS-LK).